Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари / Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук / Actual Problems of Humanities and Social Sciences.
Ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari (scienceproblems.uz) ilmiy-amaliy elektron jurnal boʻlib, u rasman 2020-yil 6-avgust kuni 1368-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan. Jurnal 2020-yildan buyon nashr etiladi. Jurnalning maqsadi Ijtimoiy-gumanitar fanlar boʻyicha dolzarb va ilmiy jihatdan asoslangan ilmiy-amaliy izlanishlar natijalarini chop etish va oʻquvchiga yetkazish hisoblanadi. OAK Roʻyxati Jurnal Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi Rayosatining 2022-yil 30-noyabrdagi 327/5-son qarori bilan tarix, iqtisodiyot, falsafa, filologiya, yuridik va pedagogika fanlari boʻyicha ilmiy darajalar boʻyicha dissertatsiyalar asosiy natijalarini chop etish tavsiya etilgan ilmiy nashrlar roʻyxati (Roʻyxatga) kiritilgan. Nashrning tili Jurnal va undagi maqolalar oʻzbek, rus va ingliz tillarida chop etiladi. Jurnalning boʻlimlari Nashrda asosan tarix, iqtisodiyot falsafa, filologiya, yuridik va pedagogika fanlari boʻyicha maqolalar chop etiladi. Shuningdek, psixologiya, sanʼatshunoslik siyosiy, sotsiologiya fanlari boʻyicha ham maqolalar qabul qilinishi mumkin. Jurnalning foydalanish uchun ochiqligi Jurnal nashr etilgan sonlari va undagi maqolalar foydalanish uchun ochiq va bepul. Eʼlon qilingan nashrlar scienceproblems.uz saytining arxiv boʻlimida joylashtirilgan. Taqrizlash siyosati Taqdim etilgan barcha qoʻlyozmalar muallifi koʻrsatilmagan holda tegishli soha boʻyicha mutaxassisga taqrizlash uchun yuboriladi. Taqrizchi tomonidan nashrga tavsiya etilgan va ijobiy taqrizlangan maqolalargina chop etiladi. Antiplagiat tekshiruvi Tahririyatga kelib tushgan barcha maqolalar maxsus antiplagiat dasturida tekshirib chiqiladi va oʻzlashtirish darajasi 15 foizdan oshmasligi (originallik 85 foizni tashkil etishi) lozim. Nashrning davriyligi Jurnal qoida tariqasida bir oyda bir marotaba chop etiladi. Shuningdek, tahririyat tavsiyasiga koʻra, jurnalning qoʻshimcha va maxsus sonlari ham chop etilishi mumkin. ISSN Nashrning xalqaro standartlar asosida boʻlishini taʼminlash maqsadida unga ISSN 2181-1342 raqami olingan. Crossref DOI Tahririyat Crossref DOI ning rasmiy aʼzosi hisoblanadi va 10.47.390 DOI prefiksiga ega. Har bir nashr va ilmiy maqolaga individual Crossref DOI raqami beriladi. Muassis Jurnal “SCIENCEPROBLEMS TEAM” masʼuliyati cheklangan jamiyati tomonidan taʼsis etilgan. Tahririyat Manzili: Toshkent shahri, Yakkasaroy tumani, Kichik Beshyogʻoch koʻchasi, 70/10-uy. Elektron manzil: scienceproblems.uz@gmail.com Telegram kanal: https://t.me/scienceproblems_uz Telefon raqami (telegram): +998996020984
ИСТОРИЧЕСКИЙ ОБЗОР ПЕНИТЕНЦИРНОГО ДЕЛА В КОЛОНИАЛЬНОМ ТУРКЕСТАНСКОМ КРАЕ, ПО ОТЧЁТАМ РЕВИЗИИ СЕНАТОРА К.К.ПАЛЕНА
В данной статье, рассматривается становление пенитенциарного дела в Tуркестанcком крае, на основе материалов ревизии сенатора К.К.Палена. Данному вопросу посвящен специальный том под названием “Тюремное дело”.
RISHTON KULOLCHILIK MAKTABI VA UNING LOKAL XUSUSIYATLARI ETNOGRAFIK TAHLILI
Mazkur maqolada Rishton kulolchilik markazi tarixi, mazkur kulolchilik maktabining lokal xususiyatlari etnografik jihatdan tahlil etilgan. Bunda asosiy e’tibor bu davr mazkur kulolchilik markazida oʻziga xos mahalliy hunarmandchilik an’analari qanday omillar negizida yuzaga kelganligi masalasini yoritib berishga qaratilgan. Bildirilgan mulohazalar tadqiqotchilar fikrlari, dala tadqiqotlari natijalari asosida dalillangan.
ИСТОРИКО-ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ СОХРАНЕНИЯ АРХИТЕКТУРНОГО НАСЛЕДИЯ В УЗБЕКИСТАНЕ
В данной статье анализируются историко-правовые основы сохранения архитектурного наследия в Узбекистане. Рассматриваются законодательные акты различных периодов, государственная политика и вопросы международного сотрудничества в данной сфере. Автор раскрывает значение правовых механизмов в охране, реставрации и передаче архитектурных памятников будущим поколениям. Особое внимание уделяется правовому режиму охраны исторических городов и архитектурных комплексов, включённых в Список всемирного наследия ЮНЕСКО.
ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ, ФУНКЦИИ И ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ СУЩЕСТВОВАНИЯ И РАБОТЫ СОВЕТА ТУРКЕСТАНСКОГО ГЕНЕРАЛ-ГУБЕРНАТОРА
В данной статье на основе анализа архивных документов и специальной литературы рассматривается предпосылки формирования, а также функции и правовые основы деятельности такого коллегиального государственного органа как Совет Туркестанского Генерал Губернатора.
MUSTAQILLIK YILLARIDA OʻRTA MAXSUS TAʼLIM, SOHASIDA MAʼNAVIY YANGILANISH
Mamlakat taʼlim tizimidagi mavjud holatni oʻrganish, kadrlar tayyorlash jarayoni respublikada amalga oshirilayotgan demokratik oʻzgarishlar bilan bogʻliqdir. Taʼlim muassasalarining oʻquv-uslubiy va ilmiy adabiyot hamda didaktik materiallar bilan toʻliq taʼminoti, taʼlim muassasalarining moddiy-texnika salohiyati va axborot bilan taʼminlanganlik darajasi, kasb-hunar kollejlarining moddiy-texnika bazasini rivojlanishi bilan bir qatorda, mamlakatda Oʻrta maxsus taʼlimning oʻrni va zamonaviy vazifalari, Taʼlim tizimi, xususan professional taʼlim, uning jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyati, oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlim tizimida ham maʼnaviyat, maʼnaviy-axloqiy tarbiya masalasiga alohida ahamiyat berilib kelmoqda. har bir oʻquv mashgʻulotlarida talabalar ongida Vatanga muhabbat va sadoqat, madaniy boyliklar va koʻhna tarixga hurmat ruhini shakllantirish maʼnaviy – maʼrifiy sohadagi ishlar tahlil qilingan.
ТОПОГРАФИЧЕСКОЕ ВЛИЯНИЕ КУЛЬТОВЫХ СООРУЖЕНИЯХ НА ФОРМИРОВАНИЕ ГУЗАРОВ ГОРОДА БУХАРЫ
В данной статье рассматриваются такие вопросы, как развитие Бухары в составе средневекового города, включая шахристан, арк и рабад, формирование гузаров, а также историческая топография святых мест. Также проанализировано влияние святых мест на формирование гузаров, их расположение по отношению к ним и процесс становления их в качестве важного звена исторической топографии города Бухары.
SUV XOʻJALIGI SOHASI UCHUN MALAKALI KADRLAR TAYYORLASHNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI VA ULARNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Mazkur tadqiqotda suv xoʻjaligi sohasi uchun malakali kadrlar tayyorlashning nazariy-huquqiy asoslari hamda ularni takomillashtirish masalalari yoritilgan. Suv xoʻjaligi tarmogʻining iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy ahamiyati asosida ushbu soha uchun zamonaviy bilim, amaliy koʻnikma va kasbiy kompetensiyalarga ega mutaxassislarni tayyorlash zarurati asoslab berilgan. Tadqiqotda sohaga oid normativ-huquqiy hujjatlar, taʼlim standartlari, malaka talablari hamda amaliyot bilan integratsiya masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, kadrlar tayyorlash tizimini raqamli texnologiyalar, innovatsion yondashuvlar va dual taʼlim asosida takomillashtirish boʻyicha ilmiy xulosalar bayon etilgan.
XORIJIY INVESTITSIYALAR ISHTIROKIDAGI KORXONALAR FAOLIYATINING HUDUDIY IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOTGA TAʼSIRI (JIZZAX VILOYATI MISOLIDA, 1991- 2026 -YILLAR)
Mazkur ilmiy maqolada xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar faoliyatining Jizzax viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga taʼsiri tahlil qilinadi. 1991–2026-yillar oraligʻida hududda tashkil etilgan qoʻshma korxonalar soni, ularning sanoat ishlab chiqarishidagi ulushi, bandlikka taʼsiri hamda infratuzilma rivojlanishidagi oʻrni faktik maʼlumotlar asosida yoritilgan. Shuningdek, xorijiy investitsiyalarni jalb etish mexanizmlari, ularning samaradorligi va mavjud muammolar ilmiy asosda tahlil etilgan.
SAMARQAND VILOYATIDA SOVET DAVRINING DASTLABKI YILLARIDA XOTIN-QIZLARNING OLIY TAʼLIMGA KIRISH IMKONIYATLARI VA CHEKLOVLAR
Mazkur maqolada XX asrning ikkinchi choragida Samarqand viloyatida xotin-qizlar uchun oliy taʼlimga kirish imkoniyatlari va ularga toʻsqinlik qilgan omillarning ilmiy jihatlariga tobe qiyosiy tadqiqot oʻtkaziladi. Mazkur tadqiqotda sovet davrining ilk bosqichlarida ayollarni ijtimoiy hayotga jalb qilish siyosatlari, savodsizlikni tugatish kampaniyalari, oliy taʼlim muassasalarga qabul qilish tizimida oʻzgarishlar yoritiladi. Buning bilan birga, anʼanaviy ijtimoiy qiyoslar, patriarxal muhit, iqtisodiy qiyinchiliklar, madaniy stereotiplar xotin-qizlar taʼlim olish imkoniyatlari cheklanganligi asoslar beriladi.
YANGI OʻZBEKISTONNI BARPO ETISHDA STRATEGIK ISLOHOTLAR: TARAQQIYOT VA MAʼNAVIY YUKSALISH UYGʻUNLIGI
Yangi Oʻzbekistonni barpo etish jarayonida amalga oshirilayotgan strategik islohotlarning maʼnaviy-maʼrifiy yuksalish bilan oʻzaro uygʻunligini ilmiy asoslash.Taraqqiyot va maʼnaviyat tushunchalarining oʻzaro bogʻliqligini yoritish. Maʼnaviy yuksalishning jamiyat taraqqiyotidagi oʻrnini baholash. Strategik islohotlar va maʼnaviyat uygʻunligini tahlil qilishdan iborat.
QASHQADARYODAGI YETAKCHI OʻQUV DARGOHLARIDAN BIRI
Ushbu maqolada Qashqadaryodagi yetakchi oʻquv dargohlaridan biri — viloyat pedagog xodimlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish hududiy markazining tashkil topishi va rivojlanish tarixi haqida soʻz yuritiladi. Jumladan, Sovet davrida Qashqadaryo viloyati Qarshi shahrida taʼlim dargohining tashkil etilishi, uning hayotidagi oʻzgarishlar va muammolar, tadbirlarning holati hamda mustaqillik yillarida oʻquv dargohi faoliyatida yuz bergan oʻzgarishlar jarayoni, amalga oshirilgan ishlar ilmiy adabiyotlar, “ogʻzaki tarix” uslubi orqali olingan maʼlumotlar va arxiv manbalari asosida tahlil qilingan.
OʻZBEKISTON SAVDO TARIXINI OʻRGANISHDA DAVLAT ARXIVLARI HUJJATLARINING OʻRNI
Mazkur maqolada Oʻzbekiston savdo tarixini oʻrganishda davlat arxivlari hujjatlarining oʻrni manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Arxiv materiallari asosida savdo tizimining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va uning iqtisodiy hamda ijtimoiy ahamiyati yoritiladi. Tadqiqotda markaziy va mahalliy arxivlarda saqlanayotgan hujjatlarning turlari, ularning mazmun-mohiyati, ishonchlilik darajasi va ilmiy qiymati baholanadi. Shuningdek, mustaqillik davrida arxiv manbalardan foydalanish imkoniyatlari kengaygani va ularni ilmiy tadqiqotlarga jalb etishning dolzarb masalalari koʻrib chiqiladi.
OʻZBEKISTON TARIXIY SHAHARLARINING XALQARO MIQYOSDA TAN OLINISHI
Oʻzbekiston qadimgi sivilizatsiyalar chorrahasida shakllangan boy merosga ega. Buyuk Ipak yoʻlidagi geografik joylashuvi ulkan tarixiy ahamiyatga ega meʼmoriy ansambllar, meʼmoriy yodgorliklar, hunarmandchilik va ogʻzaki anʼanalarning mavjudligiga olib keldi. Oʻzbekistonning YUNESKO bilan hamkorligi mustaqillikning dastlabki yillaridanoq izchil rivojlandi. Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabz tarixiy markazlarining Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilishi mamlakatning boy madaniy merosini xalqaro miqyosda tanitishga imkon berdi.
RAQAMLASHTIRISH VA BANDLIK: TADQIQOT TENDENSIYALARINING BIBLIOMETRIK TAHLILI (2018–2025)
Ushbu tadqiqotda 2018 yildan 2025 yilgacha nashr etilgan 223 ilmiy maqolaning bibliometrik tahlili oʻtkazilgan. Joriy tahlil orqali raqamlashtirish va bandlik sohasidagi ilmiy tadqiqotlarning rivojlanish dinamikasi oʻrganilgan. “Bibliometrix” paketi (R Studio) va Scopus ma’lumotlar bazasidan foydalangan holda, bugungi kunda tez rivojlanayotgan asosiy tendensiyalar, yetakchi mualliflar va dolzarb mavzular aniqlangan.
OʻZBEKISTON SERVIS SOHASIDA XIZMATLAR SIFATI KOʻRSATKICHLARINING DINAMIK TAHLILI
Mazkur maqolada Oʻzbekiston servis sohasida xizmatlar sifati koʻrsatkichlarining soʻnggi yillardagi dinamikasi tahlil qilinadi. Xizmatlar sifati va iqtisodiy samaradorlik oʻrtasidagi bogʻliqlik statistik maʼlumotlar asosida oʻrganiladi. Tadqiqot davomida servis sektorining YAIMdagi ulushi, mijoz qoniqishi darajasi, raqamlashtirish koʻrsatkichlari va mehnat unumdorligi dinamik tahlil qilinadi. Olingan natijalar xizmatlar sifati oshishining iqtisodiy oʻsish va raqobatbardoshlikka taʼsirini asoslab beradi.
INNOVATSION MARKETING INDEKSI ASOSIDA KORXONALARNING IQTISODIY XAVFSIZLIGI VA RAQOBATBARDOSHLIGINI BAHOLASH METODOLOGIYASI
Mazkur maqolada korxonalarning iqtisodiy xavfsizligini taʼminlash va raqobatbardoshligini oshirishda innovatsion marketing omilining roli oʻrganilgan. Tadqiqot doirasida korxonalarda innovatsion marketing faoliyatini baholash uchun integrallashgan koʻrsatkich — innovatsion marketing indeksi (IMI) ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari innovatsion marketing vositalaridan foydalanish darajasi oshgan sari korxonalarning iqtisodiy barqarorligi va raqobatbardoshligi ortishini koʻrsatdi.
GLOBALLASHUV SHAROITIDA TURIZM SOHASINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING KONSEPTUAL ASOSLARI
Ushbu maqolada global iqtisodiy oʻzgarishlar sharoitida turizm sohasining barqaror rivojlanish tendensiyalari oʻrganilgan. Tadqiqot davomida 2024-2025-yillardagi jahon va Oʻzbekiston turizm bozori koʻrsatkichlari qiyosiy tahlil qilinib, sohadagi raqamli transformatsiya jarayonlari baholangan. Maqolada turizmda innovatsion ekotizimni shakllantirish, “Aqlli turizm” (Smart Tourism) texnologiyalarini joriy etish va xizmatlar eksportini diversifikatsiya qilish boʻyicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqilgan.
OʻZBEKISTONDA EKOLOGIK MUAMMOLARNING IJTIMOIY-IQTISODIY OQIBATLARI KELIB CHIQISHI
Ushbu maqolada Oʻzbekistonda mavjud ekologik muammolar va ularning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari tahlil qilingan. Atrof-muhitning ifloslanishi, suv resurslarining tanqisligi, choʻllanish, yer degradatsiyasi va havo ifloslanishi kabi muammolarning aholi salomatligi, iqtisodiy oʻsish, mehnat unumdorligi va ijtimoiy barqarorlikka taʼsiri oʻrganilgan. Shuningdek, ekologik muammolarni bartaraf etish va barqaror rivojlanishni taʼminlash uchun amalga oshirilishi lozim boʻlgan institutsional va iqtisodiy chora-tadbirlar tahlil qilingan.
ZAMONAVIY IQTISODIY TIZIM SHAROITIDA LOYIHALARNI BOSHQARISH YONDASHUVLARI
Ushbu maqolada zamonaviy iqtisodiy tizim sharoitida investitsiyalarni loyiha asosida boshqarishning hududiy va tizimli yondashuvlari tahlil qilinadi. Loyihalarni boshqarish mexanizmi elementlar majmuasi sifatida koʻrib chiqiladi va integratsion xususiyatlarga ega ochiq tizim sifatida talqin etiladi.
SURXONDARYO VILOYATIDA KICHIK TADBIRKORLIK FAOLIYATINING BANDLIK KOʻRSATKICHLARIGA TA’SIRI: ARIMA MODELI ASOSIDA PROGNOZ VA TAHLIL
Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatida aholi bandligini ta’minlashda kichik tadbirkorlikning oʻrni ekonometrik yondashuv asosida tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida vaqt qatorlari ma’lumotlari asosida ARIMA (Autoregressive Integrated Moving Average) modeli qoʻllanilib, kichik tadbirkorlik faoliyatining bandlik darajasiga ta’siri va uning dinamikasi baholangan. Tahlil natijalari shuni koʻrsatadiki, hududda kichik tadbirkorlik subyektlari sonining oʻsishi bandlik darajasining oshishiga ijobiy ta’sir koʻrsatmoqda. Shuningdek, model asosida kelgusi davr uchun prognoz koʻrsatkichlari ishlab chiqilib, kichik tadbirkorlikni rivojlantirish orqali hududiy bandlikni oshirish imkoniyatlari asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari hududiy iqtisodiy siyosatni shakllantirishda, ayniqsa bandlikni ta’minlash va kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
IQTISODIY RATSIONALIZM: TUSHUNCHA, EVOLYUTSIYA VA NAZARIY CHEGARALAR
Mazkur maqolada iqtisodiy ratsionalizm tushunchasining falsafiy mohiyati, uning tarixiy evolyutsiyasi va nazariy chegaralari kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqot iqtisodiy ratsionalizmni nafaqat iqtisodiy model, balki inson mohiyatini talqin qiluvchi falsafiy paradigma sifatida koʻrib chiqadi. Neoklassik yondashuv doirasida shakllangan homo economicus modeli tanqidiy tahlil qilinib, uning ontologik va aksiologik cheklovlari ochib beriladi. Xususan, ratsional tanlov nazariyasining insonni ijtimoiy, madaniy va axloqiy kontekstdan ajratib talqin qilishi uning asosiy metodologik zaifligi sifatida asoslanadi. Shuningdek, maqolada iqtisodiy ratsionalizmning klassik davrdan boshlab zamonaviy xulq-atvor, institutsional va ekologik iqtisodiyot yondashuvlari orqali transformatsiyalanish jarayoni koʻrsatib beriladi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, iqtisodiy ratsionalizm iqtisodiy jarayonlarni tushuntirishda muhim analitik vosita boʻlsa-da, uning universalligi cheklangan boʻlib, u inson qadriyatlari va ijtimoiy munosabatlarning murakkabligini toʻliq qamrab olmaydi. Shu asosda iqtisodiy tafakkurni kontekstual, ya’ni ijtimoiy va ekologik omillar bilan integratsiyalash zarurligi ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
OʻZBEKISTONDA KASABA UYUSHMALARINING IJTIMOIY ADOLATNI TAʼMINLASHDAGI AHAMIYATI
Ushbu maqolada mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda inson qadrini yuksaltirish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishi sifatida shakllangani ilmiy tahlil qilinadi. Ayniqsa, fuqarolik jamiyatining muhim instituti hisoblangan kasaba uyushmalarining mehnatkashlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, ijtimoiy adolatni taʼminlash, munosib mehnat sharoitlarini yaratish orqali inson qadrini qaror toptirishdagi oʻrni ochib berilgan. Maqolada inson manfaati ustuvorligi, ijtimoiy himoya va maʼnaviy taraqqiyot gʻoyalari kasaba uyushmalari faoliyati bilan uzviy bogʻliq holda yoritilgan. Shuningdek, kasaba uyushmalarining mustaqillik davridagi institutsional rivoji, ularning ijtimoiy sheriklik, huquqiy madaniyatni yuksaltirish va jamiyatda inson qadrini taʼminlashga qaratilgan amaliy faoliyati tahlil etilgan.
SAID AD-DIN AL-FARGʻONIY TA’LIMOTIDA ONTOLOGIK VA GNOSEOLOGIK ASOSLAR
Maqolada Said ad-Din al-Farg‘oniy ta’limotida ontologik va gnoseologik asoslarning oʻzaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. “Mashariq al-darari” va “Muntaha al-madarik”dagi muqaddima hamda istilohiy izohlar asosida “wujud”, “tajalli”, “zahir-batin”, “jam-farq”, “fano-baqoʻ” tushunchalarining konseptual tizimi ochib beriladi. Tadqiqot natijasida Al-Farg‘oniyda “wahdat al-wujud” borliq va bilish birligini ifodalovchi yaxlit metafizik qarash sifatida talqin qilinishi koʻrsatiladi.
KOGNITIV-AXBOROT MUHITINING SUN’IY INTELLEKT SHAROITIDA YOSHLAR IJODKORLIGI VA TASHABBUSKORLIGIGA TA’SIRI
Ushbu maqola sun'iy intellekt texnologiyalari tomonidan shakllantirilgan kognitiv-axborot muhiti ta'siri ostida yoshlarning ijodiy qobiliyatlari va innovatsion tashabbuslarining oʻzgarishini oʻrganadi. Muallif sun'iy intellektni nafaqat vosita, balki fikrlash tuzilishini, kognitiv faoliyatning xususiyatini va yoshlarning motivatsion munosabatlarini oʻzgartiradigan muhitning faol tarkibiy qismi sifatida koʻrib chiqadi. Zamonaviy tadqiqotlar tahlili va falsafiy va psixologik yondashuv asosida ikkita qarama-qarshi ta'sir vektorlari aniqlanadi: bir tomondan, sun'iy intellekt kognitiv ufqlarni kengaytiradi, odatdagi cheklovlarni olib tashlaydi va kombinatorial ijodkorlikni rag'batlantiradi; boshqa tomondan, "kognitiv qaramlik", oʻz-oʻzini belgilash koʻnikmalarining atrofiyasi va haqiqiy tashabbusning pasayishi xavfi mavjud. Maqolada metakognitiv kompetentsiyalarni rivojlantirish va sun'iy intellekt bilan muloqotda yigitning sub'ektivligini saqlashga qaratilgan yangi pedagogik paradigmani shakllantirish zarurligi asoslanadi.
“OʻRTA ASRLAR FALSAFIY TAFAKKURIDA MAʼRIFAT KONSEPSIYASINING TARIXIY-FALSAFIY EVOLYUTSIYASI: TEOLOGIK VA MAʼRIFIY BOSQICHLAR TAHLILI”
Ushbu maqolada Oʻrta asrlar falsafiy tafakkurida “maʼrifat” konsepsiyasining tarixiy-falsafiy evolyutsiyasi tadqiq etiladi. Maqolada maʼrifat va maʼrifatparvarlik gʻoyalari ijtimoiy, diniy, falsafiy va axloqiy kontekstda oʻrganilib, ularning tarixiy rivojlanish jarayoni bosqichma-bosqich tahlil qilinadi. Birinchi bosqichda “maʼrifat” teologik va ruhiy tafakkur doirasida talqin qilinib, inson qalbi va ruhiy kamolotga urgʻu beriladi. Ikkinchi bosqichda esa konsepsiya ilmiy, aqliy va falsafiy rivojlanish sifatida koʻrib chiqiladi.
AHMAD DONISHNING "NAVODIR UL-VAQOE" ASARIDAKI FALSAFIY QARASHLARI
Bugungi kunda madaniy hayotning turli sohalariga koʻplab maʼlumotlarni yetkazib kelayotgan falsafiy qarashlarga boy boʻlgan Ahmad Donish fikrlari xalqimizning bebaho maʼnaviy merosi sifatida eʼtirof etilmoqda. Shu bilan bir qatorda Ahmad Donish falsafiy qarashlari davlatchilik jarayonlari, iqtisodiy va siyosiy hayot tafsilotlari, diplomatik aloqalarga oid qimmatli maʼlumotlarni jamlagan, ayni vaqtda ularning barchasi bu davrlardagi madaniy hayotning eng asosiy jihatlarini aks ettiradi.
Mazkur ishda separatizmning asimmetrik xususiyati siyosiy-falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Unda separatistik harakatlarning paydo boʻlish omillari, ularning hududiy, etnik va ijtimoiy asoslari hamda markaziy hokimiyat bilan oʻzaro munosabatlaridagi nomutanosiblik jihatlari yoritiladi. Shuningdek, separatizmning zamonaviy koʻrinishlari, uning global va mintaqaviy xavfsizlikka taʼsiri, shuningdek, asimmetrik qarama-qarshiliklar sharoitida yuzaga keladigan siyosiy va ijtimoiy jarayonlar tahlil etiladi.
MADANIYATLARARO MULOQOTDA MILLIY VA UMUMINSONIY QADRIYATLAR SINTEZI
Maqolada madaniyatlararo muloqot sharoitida milliy va umuminsoniy qadriyatlar sintezi muammosi zamonaviy jamiyat barqaror rivojlanishining asosiy omili sifatida koʻrib chiqiladi. Turli madaniyat vakillarining oʻzaro aloqalari asosini tashkil etuvchi qadriyatlarni falsafiy-axloqiy anglashga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Yoshlar muhitining faol madaniy almashinuv makoni sifatidagi roli, shuningdek, globallashuv va raqamli jarayonlarning qadriyat yoʻnalishlari transformatsiyasiga taʼsiri tahlil qilingan. Tadqiqotda milliy oʻzlikni anglash va bagʻrikenglik, oʻzaro hurmat va madaniyatlar muloqoti asosini tashkil etuvchi umuminsoniy tamoyillarni uygʻunlashtirish zarurati asoslangan.
IMMANUIL KANT VA ZAMONAVIY FALSAFADA NOUMENAL ERKINLIK MUAMMOSI: FENOMENAL DETERMINIZM BILAN BOGʻLIQ ANTINOMIK ZIDDIYATNING DOLZARB TALQINLARI
Ushbu maqolada Immanuil Kant falsafasida noumenal erkinlik muammosi va uning fenomenal determinizm bilan bogʻliq uchinchi antinomiyasi zamonaviy falsafadagi dolzarb talqinlari tahlil qilinadi. Kantning transsendental idealizmi orqali erkinlik va zaruriyat ziddiyatini hal qilish mexanizmi koʻrib chiqiladi. Zamonaviy talqinlarda (Korsgaard, Abaci, Stang va boshqalar) noumenal erkinlikning axloqiy masʼuliyat, ong falsafasi va determinizm muammolari bilan bogʻliqligi oʻrganiladi. Maqola Kantning asosiy asarlari va hozirgi tadqiqotlar asosida tuzilgan boʻlib, noumenal erkinlikning amaliy ahamiyatini taʼkidlaydi.
OMMAVIY MANIPULYATSIYANING DESTRUKTIV XUSUSIYATI: TAHDIDLAR VA OQIBATLAR
Maqola ommaviy manipulyatsiyaning destruktiv tabiatini–yaʼni manipulyator manfaati yoʻlida katta odamlar guruhlari ongiga yashirin va maqsadli taʼsir oʻtkazishni tahlil qilishga bagʻishlangan. Ommaviy manipulyatsiyaning asosiy belgilari, uning individual taʼsirdan farqlari hamda buzgʻunchilikni kuchaytiruvchi omillar koʻrib chiqiladi. Muallif destruktivlik darajalarini ajratib koʻrsatadi: shaxsiy daraja, guruhiy daraja, ijtimoiy daraja hamda madaniy-maʼnaviy daraja.
AXBOROTLASHGAN JAMIYATDA IJTIMOIY MUNOSABATLARNING TRANSFORMATSIYASI
Ushbu maqolada axborotlashgan jamiyat sharoitida ijtimoiy munosabatlarning oʻzgarishi falsafiy jihatdan tahlil qilinadi. Muallif raqamli reallikning inson ongi, ijtimoiy iyerarxiya va muloqot madaniyatiga taʼsirini “tarmoqli jamiyat” konsepsiyasi doirasida tadqiq etadi. Maqolada virtual va real munosabatlar oʻrtasidagi dialektik aloqa, individning oʻzligini anglash muammolari yoritilgan.
OʻZBEK VA INGLIZ TILLARIDA XALQARO HUQUQ TERMINOLOGIYASINING GIBRID TABIATI: SHAKLLANISH MANBALARI, STRUKTUR-SEMANTIK XUSUSIYATLARI VA FUNKSIONAL TAHLILI
Mazkur maqolada oʻzbek va ingliz tillarida xalqaro huquq terminologiyasining gibrid tabiati tahlil qilinadi. Tadqiqotda terminlarning shakllanish manbalari — milliy leksik fond, tarixiy qatlamlar va internatsional oʻzlashmalar asosida yoritiladi. Shuningdek, ularning struktur-semantik xususiyatlari hamda morfologik, analitik va kalkalash usullari orqali hosil boʻlishi koʻrib chiqiladi. Maqolada leksik birliklarning nominativ, kognitiv va kommunikativ funksiyalari ochib berilib, huquqiy diskursdagi oʻrni asoslanadi. Qiyosiy tahlil natijasida oʻzbek tilida analitik modellarning ustuvorligi, ingliz tilida esa kompakt shakllarning ustunligi aniqlanadi. Tadqiqot yakunida terminologiyani standartlashtirish va interlingval ekvivalentlikni taʼminlash zarurligi taʼkidlanadi.
ABYA YALA (LOTIN AMERIKASI) DAVLATLARI NOMLARINING LINGVOPOLITIK DISKURSI: ETIMOLOGIK VA GEOSIYOSIY TAHLIL
Mazkur maqolada Abya Yala (zamonaviy ilmiy diskursda “Lotin Amerikasi”ni nazarda tutuvchi termin) davlatlari nomlarining etimologik kelib chiqishi lingvistik va siyosiy nuqtai nazardan kompleks tahlil qilinadi. “Abya Yala” termini Panama hududida yashovchi guna xalqi tilidan olingan boʻlib, “abadiy yashovchi yer” “serhosil, hayot manbai boʻlgan hudud” maʼnolarini anglatadi va u kolonial nomlash anʼanalariga zid dekolonial konsept sifatida qoʻllanilmoqda. Shu bois maqolada mazkur atama nafaqat geografik belgi, balki epistemologik va lingvopolitik kategoriya sifatida talqin etiladi. Tadqiqotning dolzarbligi toponimlarning oddiy nominativ birlik emas, balki tarixiy xotira, milliy-madaniy oʻzlik hamda siyosiy hokimiyat diskursini ifodalovchi koʻp qatlamli semiotik tizim ekanligi bilan izohlanadi. Maqolada Argentina, Peru, Chili, Nikaragua, Paragvay, Urugvay, Meksika, Panama, Gvatemala va Braziliya kabi davlatlar nomlari misolida lingvistik transformatsiya, tillararo aloqalar hamda kolonial va postkolonial nomlash strategiyalari tahlil qilinadi. Tahlillar natijasida aniqlanishicha, ushbu toponimlar mahalliy (hindu) tillar va Yevropa tillari oʻrtasidagi murakkab oʻzaro taʼsir mahsuli boʻlib, ular orqali siyosiy hukmronlik, madaniy ustunlik va milliy oʻzlikni qayta talqin qilish mexanizmlari ifodalangan. Shu nuqtai nazardan, Abya Yala konsepti toponimik tadqiqotlarni dekolonial paradigma asosida qayta koʻrib chiqish, til va hokimiyat oʻrtasidagi munosabatlarni yangicha talqin etish imkonini beradi.
XOLID HUSAYNIYNING “MING QUYOSH SHUʼLASI” ASARI TAHLILI
Ushbu maqolada Xolid Husayniyning “Ming quyosh shuʼlasi” asari chuqur adabiy tahlil qilinadi. Asarda tasvirlangan Afgʻoniston ayollarining ogʻir taqdiri, urush va siyosiy toʻqnashuvlarning inson ruhiyatiga taʼsiri, ayollarning jasorati va mehribonligi asosiy tahlil nuqtasiga aylangan. Maqolada Maryam va Laylo obrazlari orqali patriarxal jamiyatdagi ayollar holati, fidoyilik va insoniylik gʻoyalari yoritiladi. Shuningdek, roman syujeti, badiiy uslubi, tarixiy konteksti hamda uni adabiy va ijtimoiy hodisa sifatida oʻrganish imkoniyatlari tahlil etilgan.
NAQLLAR VA MAQOLLARNING FOLKLOR JANRIDAGI ROLI
Ushbu maqolada naql va maqollarning folklordagi oʻrni va ahamiyati yoritiladi. Ularning mazmuni, til xususiyatlari va jamiyatdagi vazifalari tushuntiriladi. Naql va maqollar xalqning hayotiy tajribasi, dunyoqarashi va qadriyatlarini aks ettiruvchi muhim vosita sifatida koʻrsatiladi. Shuningdek, ular yosh avlodni tarbiyalash, fikrni aniq va qisqa ifodalash hamda madaniy merosni saqlashda muhim rol oʻynashi ta’kidlanadi.
QONUNIY KUCHGA KIRMAGAN SUD HUJJATLARI USTIDAN APELLYATSIYA TARTIBIDA SHIKOYAT QILISHNING PROTSESSUAL-HUQUQIY ASOSLARI
Ushbu maqolada qonuniy kuchga kirmagan sud hujjatlari ustidan apellyatsiya tartibida shikoyat qilishning protsessual-huquqiy asoslari tahlil qilingan. Maqolada apellyatsiya institutining mazmun-mohiyati, uning fuqarolik protsessidagi oʻrni va ahamiyati, toʻliq hamda toʻliq boʻlmagan apellyatsiya turlarining oʻziga xos xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, apellyatsiya shikoyati yoki protestini berish huquqiga ega subyektlar, shikoyat berish tartibi, muddatlari, muddatni tiklash asoslari, shikoyatning shakli va mazmuniga qoʻyilgan talablar, ilovalar, vakil vakolati, prokuror protesti, davlat boji hamda elektron shaklda murojaat qilish masalalari batafsil koʻrib chiqilgan. Muallif apellyatsiya institutini birinchi instansiya sudi tomonidan yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan faktik va huquqiy xatolarni bartaraf etish, qonuniy va asosli sud hujjatini taʼminlash hamda shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilishning muhim protsessual kafolati sifatida baholaydi.
OʻZBEKISTONDA RAQOBATGA QARSHI KELISHUVLAR HAQIDA XABAR BERGANLIK UCHUN JAVOBGARLIKDAN OZOD QILISH VA JARIMALARNI KAMAYTIRISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Mazkur maqolada Oʻzbekistonda raqobatga qarshi kelishuvlar va muvofiqlashtirilgan harakatlar haqida xabar berganlik uchun javobgarlikdan ozod qilish hamda jarimalarni kamaytirish institutining huquqiy asoslari, amaliy muammolari va xorijiy tajriba asosida uni takomillashtirish yoʻnalishlari tahlil qilinadi.
ОТ СЕКУЛЯРИЗМА К ПОСТСЕКУЛЯРНОСТИ: МОДЕЛИ ВЗАИМОДЕЙСТВИЯ РЕЛИГИОЗНОГО И СВЕТСКОГО В СОВРЕМЕННОМ ОБЩЕСТВЕ
Статья посвящена анализу интеллектуальной эволюции от классического секуляризма модерна к постсекулярным формам религиозно-светского взаимодействия в XXI веке. На основе работ Ч. Тейлора, Х. Кокса, Б. Андерсона, Ю. Хабермаса, Х. де Вриса и Х. Касановы рассматриваются ключевые концепты, описывающие трансформации религии в условиях модернизации, глобализации и культурного плюрализма. Проводится сравнительный анализ национальных моделей секулярности — французского лаицизма, англосаксонской модели и советского государственного атеизма, а также обсуждается формирование постсекулярного состояния, характеризуемого возвращением религии в публичную сферу, усилением ее социальной роли и возникновением гибридных режимов взаимодействия религиозного и светского. В работе обосновывается, что постсекулярность не отменяет достижения модерна, но дополняет их новыми формами диалога, кооперации и нормативного синтеза. Полученные выводы важны для понимания религиозно-государственных отношений в современном мире и для анализа социальных процессов в странах, находящихся в поиске сбалансированной модели светскости.
QURILISHDA ULUSHLI ISHTIROK ETISH TUSHUNCHASINING TAHLILI
Mazkur maqolada qurilishda ulushli ishtirok etish tushunchasining qiyosiy-huquqiy hamda doktrinal-normativ tahlilini olib borish orqali qurilishda ulushli ishtirok etish tushunchasining oʻziga xos jihatlari hamda muhim boʻlgan xususiyatlari hamda qurilishda ulushli ishtirok etish tushunchasiga mualliflik taʼrifi atroflicha muhokama qilinadi.
SUKUKNING NAZARIY POYDEVORI HAMDA TARIXIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI: ZAMONAVIY KAPITAL BOZORIDAGI OʻRNI
Ushbu annotatsiyada sukukning nazariy poydevori, uning tarixiy shakllanish manbalari hamda zamonaviy kapital bozoridagi oʻrni tahlil qilinadi. Tadqiqotda sukuk islom moliyasi tizimining muhim moliyaviy instrumenti sifatida koʻrib chiqilib, uning anʼanaviy obligatsiyalardan farqli jihatlari, xususan, real aktivlar bilan bogʻliqligi, foyda va riskni taqsimlashga asoslanishi, foiz taqiqi bilan uygʻunligi hamda shariat talablariga mos huquqiy tabiatiga alohida eʼtibor qaratiladi. Shuningdek, sukukning dastlabki tarixiy ildizlari klassik islom savdo va muomala amaliyotlari bilan bogʻliqligi, keyinchalik esa zamonaviy moliya tizimi ehtiyojlari taʼsirida u mustaqil investitsion vosita sifatida shakllanganligi yoritiladi. Annotatsiyada sukukning tarixiy-evolyutsion rivojlanish bosqichlari ketma-ketlikda ochib berilib, uning dastlabki nazariy qarashlardan tortib, bugungi kunda xalqaro moliya bozorlarida qoʻllanilayotgan murakkab emissiya mexanizmlarigacha boʻlgan taraqqiyot yoʻli baholanadi. Bundan tashqari, sukukning zamonaviy kapital bozoridagi iqtisodiy va huquqiy ahamiyati, ayniqsa uzoq muddatli investitsiyalarni jalb qilish, infratuzilmaviy loyihalarni moliyalashtirish, moliyaviy inklyuzivlikni kengaytirish hamda muqobil investitsiya instrumentlari qatorini boyitishdagi roli ochib beriladi. Tadqiqotda sukukning xalqaro moliya tizimida tobora keng qoʻllanilayotgani, uning nafaqat islomiy mamlakatlar, balki gʻarb davlatlari kapital bozorlarida ham barqaror instrument sifatida namoyon boʻlayotgani qayd etiladi. Shu asosda maqolada sukukning nazariy mohiyati, tarixiy taraqqiyoti va amaliy qoʻllanilishi oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik yoritilib, uning zamonaviy kapital bozoridagi oʻrni kompleks baholanadi. Mazkur tadqiqot sukukni huquqiy va iqtisodiy nuqtai nazardan chuqurroq anglashga, shuningdek, uni milliy qonunchilik va kapital bozori amaliyotiga joriy etish istiqbollarini belgilashga xizmat qiladi.
JINOIY JAVOBGARLIKDAN OZOD QILISH TURLARI VA UNING HUQUQIY ASOSLARI
Maqolada jinoiy javobgarlikdan ozod qilishning turlari huquqiy jihatdan yoritib berilgan boʻlib, bu borada olimlarning ilmiy qarashlariga ham murojaat qilingan. Shuningdek, tahlil jarayonida javobgarlikdan ozod qilish turlarining har birini qoʻllash asoslari, uning ahamiyati va mohiyati yoritib berilgan.
ETIL SPIRTI, ALKOGOL VA TAMAKI MAHSULOTLARINI BOJXONA CHEGARASIDAN NOQONUNIY OLIB OʻTISH
Mazkur ilmiy maqolada etil spirti, alkogol va tamaki mahsulotlarini bojxona chegarasi orqali noqonuniy ravishda olib oʻtish bilan bogʻliq huquqbuzarliklarning nazariy va huquqiy asoslari tahlil qilingan. Shuningdek, huquqbuzarliklar sabablari, ijtimoiy-iqtisodiy xavfliligi va qonunchilik normalari keng qamrab olingan.
ГЕНДЕРНОЕ НАСИЛИЕ, УСИЛЕННОЕ ИСКУССТВЕННЫМ ИНТЕЛЛЕКТОМ: ВЫЗОВЫ МЕЖДУНАРОДНОМУ ГУМАНИТАРНОМУ ПРАВУ И ПРОБЕЛЫ В ПРАВОВОМ РЕГУЛИРОВАНИИ
В статье исследуется феномен трансформации гендерного насилия под воздействием технологий искусственного интеллекта (ИИ). Стремительное распространение дипфейков, автоматизированных систем домогательств и алгоритмического усиления языка вражды создает беспрецедентные вызовы для международной системы защиты прав человека. На основе анализа статистических данных ООН, документов Структуры «ООН-женщины», сравнительно-правового исследования 24 национальных стратегий регулирования ИИ и релевантных международных конвенций выявляются системные пробелы в правовом регулировании. Автор обосновывает тезис о том, что действующие международные договоры, включая Будапештскую конвенцию о киберпреступности и Стамбульскую конвенцию, не охватывают специфику насилия, опосредованного алгоритмами. В статье предлагаются направления гармонизации международного права с учетом технологических реалий, включая разработку дополнительного протокола, имплементацию принципов «безопасности по дизайну» и распространение ответственности на разработчиков платформ.
MEDIATSIYA INSTITUTIDA SUNʼIY INTELLEKT IMKONIYATLARIDAN FOYDALANISH MASALALARI
Ushbu maqolada mediatsiya institutini takomillashtirishda sunʼiy intellekt texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari ilmiy-amaliy jihatdan tahlil qilingan. Muallif mediatsiyaning mazmun-mohiyati, tarixi, huquqiy tabiati, xorijiy tajribasi hamda Oʻzbekiston Respublikasida uning normativ-huquqiy asoslarini yoritgan. Shuningdek, mamlakatimizda mediatsiya instituti amaliyotida uchrayotgan asosiy muammolar, jumladan aholi oʻrtasida xabardorlik darajasining pastligi, malakali mediatorlar yetishmasligi, nodavlat mediatsiya markazlarining moliyaviy barqarorligi sustligi, sudlar va mediatorlar oʻrtasida koordinatsiyaning yetarli emasligi hamda mediatsiyaning psixologik qabul qilinishi bilan bogʻliq toʻsiqlar tahlil qilingan. Maqolada mazkur muammolarni hal etishda sunʼiy intellektga asoslangan interaktiv platformalar, chatbotlar, onlayn taʼlim tizimlari, virtual simulyatsiyalar, avtomatlashtirilgan tahlil va prognozlash vositalari, axborot almashinuv platformalari kabi zamonaviy yechimlardan foydalanish asoslab berilgan. Xulosa sifatida, sunʼiy intellekt texnologiyalarini mediatsiya sohasiga joriy etish nizolarni sudgacha hal qilish samaradorligini oshirish, sudlar yuklamasini kamaytirish, mediatorlar faoliyati sifatini yaxshilash va jamiyatda murosa madaniyatini rivojlantirishga xizmat qilishi taʼkidlangan.
YAQIN QARINDOSHLAR BILAN BOGʻLIQ HOLATLARDA TRANSPORT VOSITALARI HARAKATI YOKI ULARDAN FOYDALANISH XAVFSIZLIGI QOIDALARINI BUZISH JINOYATLARINI KVALIFIKATSIYA QILISHDA INSONPARVARLIK PRINSIPINI QOʻLLASH MASALALARI
Hozirgi kunda mamlakatimizda yoʻl-transport hodisalarining soni ortib borayotgani kuzatilmoqda. Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 266-moddasida nazarda tutilgan jinoiy javobgarlik masalalari tahlil qilingan. Jumladan, ushbu jinoyat tarkibining obyektiv va subyektiv belgilari, shuningdek uni kvalifikatsiya qilishda ahamiyatga ega boʻlgan holatlar ilmiy jihatdan yoritilgan. Shu bilan birga, maqolada sodir etilgan yoʻl-transport hodisalarida jabrlanuvchining aybdor haydovchiga yaqin qarindosh boʻlishi bilan bogʻliq muammolar tahlil qilingan hamda ularni bartaraf etish yuzasidan asosli taklif va tavsiyalar ilgari surilgan.
HUQUQ VA IMKONIYATLAR MUVOZANATI: OʻZBEKISTONDA GENDER ADOLAT SARI YOʻL
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasida gender tengligini taʼminlash yoʻlida amalga oshirilayotgan islohotlar, ularning huquqiy asoslari va amaliy natijalari yoritilgan. Maqolada “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari toʻgʻrisida”gi Qonun, “Ayollarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish toʻgʻrisida”gi Qonun hamda Oila kodeksi normalari asosida gender siyosatining mazmuni tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy sohalarda ayollar va erkaklar uchun teng imkoniyatlarni yaratish, davlat boshqaruvi tizimida gender yondashuvni tatbiq etish boʻyicha qabul qilinayotgan chora-tadbirlar tahlil etilgan. Ayollarning siyosiy faolligini oshirish, rahbarlik lavozimlarida ularning ulushini koʻpaytirish, oilaviy munosabatlarda tenglikni taʼminlash, gender stereotiplarni kamaytirish kabi masalalar ilmiynazariy va amaliy jihatdan asoslab berilgan. Xulosa oʻrnida, gender tengligi mamlakatda nafaqat huquqiy, balki maʼnaviy-axloqiy qadriyat sifatida qaralib, jamiyatning barqaror rivojlanishi va “Yangi Oʻzbekiston” gʻoyalarini roʻyobga chiqarishda muhim omil ekani taʼkidlanadi.
TEMՍRIY MALIKALAR MAʼNAVIY MEROSINING TARIXIY, ILMIY-ADABIY MANBALARDAGI TALQININI TALABA-QIZLARGA OʻRGATISH
Ushbu maqolada Temuriy malikalar maʼnaviy merosining tarixiy, ilmiy va adabiy manbalarda aks etishi tahlil qilinadi. Xususan, Temuriylar davrida faoliyat yuritgan malikalar - Saroymulkxonim, Gavharshodbegim, Gulbadanbegim va boshqa ayol siymolarning davlat boshqaruvi, ilm-fan, madaniyat hamda xayriya ishlari rivojiga qoʻshgan hissasi yoritiladi. Maqolada ularning faoliyati tarixiy manbalar, tazkiralar va ilmiy tadqiqotlar asosida oʻrganilib, Temuriylar davrida ayollar maʼnaviy-maʼrifiy hayotining oʻrni va ahamiyati ochib beriladi. Shuningdek, Temuriy malikalar merosining bugungi kun madaniy-maʼrifiy taraqqiyotidagi ahamiyati ham tahlil qilinadi.
YIG'MA BAHOLASH OʻQUVCHILARNING TANQIDIY FIKRLASH QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISH KONTEKSTI SIFATIDA: MUAMMOLI OʻLCHOV
Maqolada tanqidiy fikrlashni rivojlantirish nima uchun umumlashtiruvchi baholash sharoitida qiyinlashishi koʻrib chiqiladi. Nazariy tahlil orqali maqola nazorat, oʻlchov, mulohaza yuritish va fikr-mulohaza oʻrtasidagi qarama-qarshiliklarni aniqlaydi va umumlashtiruvchi baholash yuqori darajadagi fikrlashni bostirish oʻrniga qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan pedagogik shartlarni shakllantiradi.
AUTISTIK SPEKTR BUZILISHLARIGA EGA BOLALAR TAʼLIMI VA TARBIYASINING TARIXIY SHAKLLANISHI HAMDA IJTIMOIY ASOSLARI
Ushbu maqolada autistik spektr buzilishlariga ega bolalar taʼlimi va tarbiyasining tarixiy shakllanish jarayoni hamda uning ijtimoiy asoslari kompleks tarzda tahlil qilinadi. Tadqiqotda autizm tushunchasining ilmiy muomalaga kirib kelishi, uning dastlabki talqinlari hamda XX–XXI asrlarda olib borilgan ilmiy izlanishlar asosida shakllangan zamonaviy qarashlar yoritiladi. Maqolada maxsus taʼlim tizimining rivojlanish bosqichlari, defektologiya va maxsus pedagogikaning shakllanishi, shuningdek inklyuziv taʼlim modelining joriy etilishi va uning ahamiyati tahlil etiladi. Bundan tashqari, autistik bolalarning ijtimoiylashuvi, taʼlim jarayonida qoʻllaniladigan zamonaviy pedagogik va psixologik metodlar, ularning samaradorligi ham muhokama qilinadi. Tadqiqot natijalari autistik spektr buzilishlariga ega bolalar bilan ishlashda kompleks, tizimli va ijtimoiy yoʻnaltirilgan yondashuvning zarurligini koʻrsatadi.
TALABALARNING KASBIY KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION TAʼLIM TEXNOLOGIYALARINING DIDAKTIK IMKONIYATLARI
Mazkur maqolada oliy taʼlim tizimida talabalar kasbiy kompetentligini rivojlantirishda innovatsion taʼlim texnologiyalarining oʻrni va ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida zamonaviy pedagogik yondashuvlar, interaktiv metodlar hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning didaktik imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, talabalarning mustaqil fikrlash, muammoli vaziyatlarni hal etish hamda ijodiy yondashuv koʻnikmalarini shakllantirishga qaratilgan metodik yechimlar asoslab berilgan. Ilmiy adabiyotlar tahlili asosida innovatsion taʼlim texnologiyalarining samaradorligi aniqlanib, ularni taʼlim jarayoniga tatbiq etish boʻyicha xulosalar ishlab chiqilgan.
BOSHLANG‘ICH SINF OʻQUVCHILARINING IRODAVIY SIFATLARI SPORT FAOLIYATINING SAMARADORLIGINI TA’MINLOVCHI XULQ-ATVOR REAKSIYALARINING RIVOJLANISHIGA TA’SIRI
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf oʻquvchilarining irodaviy sifatlari jismoniy tarbiya jarayonida sport faoliyatining samaradorligini ta’minlovchi xulq-atvor reaksiyalarini shakllantirishga qanday ta’sir koʻrsatishi ilmiy jihatdan tahlil etiladi. Tadqiqotning dolzarbligi boshlang‘ich ta’lim bosqichidagi oʻquvchilarda harakat faoliyatini muvaffaqiyatli bajarish hamda yuzaga keladigan qiyinchiliklarni yengib oʻtishga xizmat qiluvchi barqaror shaxsiy sifatlarni rivojlantirish zarurati bilan izohlanadi. Ishda xulq-atvorni irodaviy boshqarish masalasiga oid nazariy yondashuvlar koʻrib chiqilib, irodaviy sifatlarning tuzilmasi ochib beriladi hamda ularning xulq-atvor reaksiyalarini shakllantirishdagi ahamiyati asoslab beriladi. Tadqiqotning metodologik asosini tizimli, faoliyatga yoʻnaltirilgan va shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuvlar tashkil etadi. Tadqiqot metodlari sifatida ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish, pedagogik kuzatuv olib borish hamda olingan natijalarni sifat jihatidan talqin etish usullaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalari boshlang‘ich sinf oʻquvchilarida irodaviy sifatlarning rivojlanish darajasi bilan sport faoliyati samaradorligi oʻrtasida barqaror bog‘liqlik mavjudligini koʻrsatdi. Xususan, qat’iyatlilik, oʻzini boshqarish va maqsadga yoʻnaltirilganlik kabi sifatlarning shakllanishi barqaror xulq-atvor reaksiyalarining rivojlanishiga ijobiy ta’sir koʻrsatishi aniqlangan. Tadqiqot yakunida jismoniy tarbiya jarayonida oʻquvchilarning irodaviy sohasini rivojlantirish uchun maqsadli pedagogik ta’sir zarurligi asoslab beriladi.