LEGAL SIGNIFICANCE OF CASHLESS ACCOUNTS AND DIGITAL CONTROL SYSTEMS
DOI:
https://doi.org/10.47390/SPR1342V6I2Y2026N50Keywords:
Non-cash settlements, digital control, electronic payment systems, financial law, shadow economy, blockchain technology, digital transformation, banking legislation.Abstract
This article explores the role of non-cash settlements and digital control systems in the context of economic digitalization, along with their legal aspects. The author analyzes the legal framework of non-cash payment systems and the mechanisms for monitoring financial transactions through digital technologies (such as blockchain and QR codes). Furthermore, the legal significance of electronic payments in reducing the shadow economy and issues regarding the improvement of relevant legislation are highlighted. The article concludes with proposals and recommendations for the legal protection of the digital financial system.
References
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-sentabrdagi PF–5813-son Farmoni – savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidagi hisob-kitoblarni raqamlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 10-dekabrdagi PF–246-son Farmoni – naqd pulsiz to‘lovlarni ommalashtirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish bo‘yichaqo‘shimcha chora-tadbirlar (1-apreldan boshlab qator to‘lovlarni faqat naqd pulsiz tartibda amalga oshirish to‘g‘risida).
3. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2020-yil yangi tahriri) – 221-modda, nazorat-kassa texnikasidan foydalanmaslik yoki chek bermaslik uchun javobgarlik belgilovchi norma.
4. O‘zbekiston Respublikasi “Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun – 10-modda, chakana savdoda iste’molchiga chek berish majburiyati va cheksiz savdoni taqiqlash normasi.
5. Markaziy bank Boshqaruvining 2020-yil 15-fevraldagi 3/12-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to‘g‘risida Nizom” – naqd pulsiz hisob-kitoblarni o‘tkazish tartibini belgilovchi me’yoriy hujjat.
6. Davlat soliq qo‘mitasi huzuridagi “Soliq” mobil ilovasi axborotlari – RNKM cheklarining QR-kod bilan ro‘yxatdan o‘tkazilishi va jamoatchilik nazorati bo‘yicha dasturiy ta’minot tavsifi.
7. Davlat soliq qo‘mitasi matbuot xizmati xabarlari (2020–2022) – onlayn-KKM joriy etilishi, bosqichlari va natijalari bo‘yicha statistik ma’lumotlar (masalan, 2021-yil iyun holatiga 165 mingdan ziyod RNKM ro‘yxatdan o‘tgani).
8. Qalampir.uz sayti (04.10.2021) – “Chek bermagan tadbirkorlar haqida xabar berganlarni mukofotlash” haqidagi yangilik (Prezident qarori mazmuni, 1% cashback va 20% mukofot haqida).
9. Norma.uz sharhlari (08.07.2020) – “Onlayn-NKM cheklar bo‘yicha lotereya o‘yinlari” maqolasi (PF–5813 Farmon mazmuni, RNKMga o‘tish jadvali va javobgarlik choralari haqida).
10. UzDaily.uz (05.08.2020) – “STC: Over 40% of installed online cash registers are not used” maqolasi (RNKMlarning ishlatilmayotgani, iste’molchilar huquqlari buzilishi va soliq organlarining ogohlantirishi haqida).
11. Frank.uz moliyaviy portalining tahliliy materiallari (2025-yil) – naqd pul ulushining kamayishi, naqd pulsiz to‘lovlar ulushining o‘sishi (18,9% ga tushishi, 43% terminallar orqali o‘tishi va h.k.) bo‘yicha statistik tahlil.
12. Investopedia (yoki IDB hisobotlari) bo‘yicha Janubiy Koreya tajribasi – naqd pulsiz to‘lovlarni rag‘batlantirish (karta bo‘yicha soliq imtiyozlari) va “Cash Receipt System” natijalari (95% tranzaktsiyalar elektron kuzatuvda) bo‘yicha ma’lumotlar.
13. EU Commission va boshqa xalqaro manbalar bo‘yicha Estoniya tajribasi – 99% moliyaviy operatsiyalar raqamli amalga oshirilishi, e-invoicing va e-government natijalari haqida ma’lumotlar.
14. Sovos va Pagero xalqaro sharhlari (2014–2023) bo‘yicha Turkiya islohoti – yangi avlod fiskal kassa joriy etilishi va elektron hisob-faktura tizimi bosqichlari bo‘yicha ma’lumotlar.
